Twierdza Wisłoujście - Czy wiesz, co kryje się w jej wnętrzu ?
- Damian Brzeski
- 1 вер. 2023 р.
- Читати 10 хв
Оновлено: 1 січ.
Twierdza Wisłoujście to zabytek absolutnie wyjątkowy. Usytuowana na północnych rubieżach Gdańska, stanowi unikatowy w skali europejskiej przykład ewolucji sztuki fortyfikacyjnej.
Jest to jedyna nowożytna twierdza morska na terenie dawnej Rzeczypospolitej, która przetrwała do naszych czasów.
Przez stulecia nazywana „Bramą do Rzeczypospolitej”, pełniła kluczową rolę w kontroli handlu wiślanego i obronie Gdańska.
Dziś, po gruntownej rewitalizacji, zachwyca turystów jako perła architektury i świadek burzliwej historii.
Historia Twierdzy Wisłoujście
Dzieje tego miejsca są nierozerwalnie splecione z historią Gdańska jako potęgi morskiej. Ewolucja obiektu odzwierciedla dynamiczny rozwój europejskiej poliorcetyki – od prostych wież, przez basteje, aż po skomplikowane układy bastionowe.
Od średniowiecznej latarni do twierdzy morskiej
Geneza fortyfikacji w tym strategicznym punkcie sięga czasów zakonu krzyżackiego. Już w drugiej połowie XIV wieku dostrzeżono konieczność kontroli styku Wisły z Bałtykiem.
Pierwsze wzmianki o drewnianej strażnicy pochodzą z lat 1379–1382. Obiekt ten pełnił podwójną funkcję: punktu obserwacyjnego oraz prymitywnej latarni, na której szczycie rozpalano ogień w koszu (tzw. bliza).
Drewniana konstrukcja była jednak nietrwała – niszczyły ją sztormy i wojny, w tym najazdy husyckie w 1433 roku.
Przełom nastąpił w 1482 roku, kiedy to wzniesiono murowaną, cylindryczną wieżę. Stała się ona najstarszą latarnią morską na polskim wybrzeżu. Wraz z rozwojem artylerii w XVI wieku, sama wieża przestała wystarczać.
W latach 1562–1563 podjęto decyzję o budowie murowanej bastei zwanej Wieńcem. Ta okrągła fortyfikacja otoczyła latarnię pierścieniem, tworząc rdzeń przyszłej twierdzy i magazyn na czas oblężeń.
Udział w Bitwie pod Oliwą i wojnach napoleońskich
Złoty wiek Twierdzy Wisłoujście przypada na przełom XVI i XVII stulecia. W obliczu zagrożenia ze strony Szwecji wybudowano potężny Fort Carré (1586–1602). Strategiczne znaczenie obiektu objawiło się podczas wojny o ujście Wisły.
To stąd 28 listopada 1627 roku wypłynęła polska flota królewska Zygmunta III Wazy, by stoczyć zwycięską Bitwę pod Oliwą, w której zdobyto szwedzki okręt admiralski „Tigern”. Twierdza była też świadkiem dramatu – w 1628 roku w jej pobliżu zatonęły polskie okręty „Żółty Lew” oraz „Rycerz Święty Jerzy”.
W okresie wojen napoleońskich (1807–1813) twierdza znów nabrała znaczenia. Napoleon Bonaparte nakazał modernizację szańców, a obiekt był oblegany zarówno przez wojska francuskie, jak i później przez rosyjskie i pruskie.
W XIX wieku, pod panowaniem pruskim, twierdza pełniła ponurą rolę ciężkiego więzienia politycznego dla polskich patriotów i powstańców listopadowych. II wojna światowa przyniosła katastrofalne zniszczenia – w 1945 roku obiekt legł w gruzach na skutek rosyjskiego ostrzału.
Status Pomnika Historii od 2018 roku
Powojenna odbudowa była procesem długim i żmudnym. Przełom nastąpił w 1974 roku, gdy obiekt przejęło Muzeum Historyczne Miasta Gdańska (obecnie Muzeum Gdańska).
Uwieńczeniem dekad prac konserwatorskich było wpisanie Twierdzy Wisłoujście na listę Pomników Historii w 2018 roku.
Tytuł nadawany przez Prezydenta RP jest najwyższym wyróżnieniem dla zabytków w Polsce, co otworzyło drogę do pozyskania funduszy na kompleksową rewitalizację w latach 2020–2024.
Położenie i znaczenie strategiczne twierdzy
Lokalizacja twierdzy nie była dziełem przypadku, lecz wynikiem chłodnej kalkulacji militarnej i geograficznej.
Lokalizacja nad Martwą Wisłą i w Gdańsku
Twierdza znajduje się przy ulicy Stara Twierdza 1, na historycznym prawym brzegu ujścia Wisły. Obecnie rzeka ta nosi nazwę Martwej Wisły, co jest skutkiem XIX-wiecznych prac inżynieryjnych (przekop Wisły).
Procesy nanoszenia piasku przez stulecia utworzyły półwysep Westerplatte, oddzielając twierdzę od otwartego morza. Dziś zabytek kontrastuje z industrialnym otoczeniem terenów stoczniowych i portowych.
Rola w systemie fortyfikacyjnym Gdańska
Wisłoujście pełniło funkcję „rygla”. Jako wysunięta placówka miała uniemożliwić wrogiej flocie wpłynięcie do portu i wysadzenie desantu.
Kontrola nad twierdzą oznaczała kontrolę nad handlem zbożem, co miało fundamentalne znaczenie ekonomiczne dla Rzeczypospolitej.
System obronny był dwuelementowy – Twierdza współpracowała z nieistniejącym już Szańcem Zachodnim na drugim brzegu, tworząc niemożliwą do przebycia barierę ogniową (ogień krzyżowy).
Widok na Zatokę Gdańską z wieży twierdzy
Współcześnie wieża odzyskała rolę punktu obserwacyjnego. Z jej szczytu (ok. 20–30 m n.p.m.) roztacza się imponująca panorama.
Turyści mogą podziwiać Zatokę Gdańską, półwysep Westerplatte z Pomnikiem Obrońców Wybrzeża oraz infrastrukturę portową.
Widok ten doskonale uzmysławia zmiany krajobrazowe i strategiczne położenie obiektu względem toru wodnego.
Architektura i elementy obronne twierdzy
Zespół Twierdzy Wisłoujście to architektoniczny palimpsest, w którym nakładają się na siebie warstwy od gotyku po XIX wiek.
Wieża-latarnia – najstarsza część twierdzy
Serce założenia stanowi cylindryczna wieża z 1482 roku, zbudowana z czerwonej cegły. Pierwotnie pełniła funkcję latarni i ostatniego punktu oporu (stołpu).
Jej zwieńczenie ewoluowało – od XVIII-wiecznego hełmu barokowego po obecny stożkowy dach (zrekonstruowany w latach 90. XX wieku po zniszczeniach wojennych). Wewnątrz mieści się wystawa, a na szczycie taras widokowy.
Fort Carré i jego bastiony
Wzniesiony w latach 1586–1602 Fort Carré to przykład fortyfikacji nowowłoskiej. Zbudowany na planie zbliżonym do kwadratu, składa się z czterech bastionów połączonych kurtynami. Naroża bastionów wzmocniono kamiennymi ciosami.
Do wnętrza prowadzi brama z renesansowym portalem (1602 r.) oraz poterna – tunel poprowadzony skośnie, co chroniło dziedziniec przed bezpośrednim ostrzałem przez bramę.
Wieniec – mur artyleryjski z XVI wieku
Między wieżą a fortem znajduje się Wieniec (1562–1563) – dwukondygnacyjna basteja ze stanowiskami strzeleckimi.
Unikatem są tutaj tzw. „domki oficerskie” – urokliwe kamieniczki dobudowane do wewnętrznej ściany w XVII wieku.
Pełniły one funkcje mieszkalne dla oficerów, tworząc namiastkę miejskiego życia wewnątrz surowych murów.
Szaniec Wschodni – zewnętrzny system obronny
Zewnętrzny pierścień to dzieło szkoły staroholenderskiej (1624–1626). Składa się z pięciu bastionów ziemnych i fosy zasilanej wodami Wisły.
Wały ziemne miały amortyzować uderzenia kul armatnich, chroniąc murowany rdzeń twierdzy. Do dziś zachował się jeden z rawelinów.
Koszary Napoleońskie i wystawa „Od Batorego do Gromu”
Na Szańcu Wschodnim znajduje się budynek zwany „Koszarami Napoleońskimi”. Najnowsze badania wykazały jednak, że powstał on wcześniej (graffiti z 1806 r.).
Po rewitalizacji (2024) mieści on Centrum Archeologiczno-Turystyczne z wystawą „Od Batorego do Gromu”. Ekspozycja łączy historię dawnej piechoty morskiej z tradycjami współczesnej jednostki specjalnej GROM.
Dom Komendanta i życie codzienne w twierdzy
W obrębie Wieńca zrekonstruowano wnętrza Domu Komendanta. Ekspozycja pokazuje socjologiczny aspekt życia w twierdzy: repliki mebli, naczynia, gry planszowe (kości, karty) oraz elementy ubioru. Pozwala to zrozumieć, że twierdza była także domem dla setek ludzi.
Bastion Artyleryjski i Bastion Furta Wodna
W Forcie Carré udostępniono do zwiedzania kazamaty. Bastion Artyleryjski (najstarszy) zachował potężne sklepienia zdolne utrzymać ciężkie działa.
Bastion Furta Wodna pełnił rolę logistyczną – tędy transportowano zaopatrzenie z portu. Wewnątrz prezentowane są lapidaria i wystawy poświęcone artylerii.
Zwiedzanie Twierdzy Wisłoujście
Jako oddział Muzeum Gdańska, obiekt oferuje bogatą ofertę edukacyjną i turystyczną.
Oferta turystyczna i trasy zwiedzania
Zwiedzanie odbywa się w sezonie wiosenno-letnim (maj–wrzesień) ze względu na zimowisko nietoperzy. Trasa obejmuje:
Szaniec Wschodni z Koszarami i Hangarem.
Fort Carré z kazamatami.
Wieniec z Domem Komendanta.
Wieżę z punktem widokowym.
Ścieżkę plenerową wokół fosy.
Cena biletów
Poniżej przedstawiono cennik biletów wstępu (stan na sezon 2024/2025):
Rodzaj biletu | Cena (PLN) | Uwagi |
Bilet Normalny | 37,00 zł | Dla osób dorosłych. |
Bilet Ulgowy | 26,00 zł | Uczniowie, studenci, seniorzy. |
Bilet Rodzinny | 99,00 zł | Dla 2-8 osób (maks. 2 dorosłe). |
Karta Mieszkańca | Bezpłatnie | Raz w roku (wymagane pobranie biletu). |
Dzieci do lat 7 | Bezpłatnie | Wstęp wolny. |
Karnet 90 dni (MG) | 80,00 zł | Wstęp do wszystkich oddziałów Muzeum Gdańska. |
Wystawy muzealne i wirtualna rzeczywistość
Muzeum łączy historię z technologią. W Koszarach Napoleońskich powstała strefa wirtualnej rzeczywistości (VR). Zwiedzający mogą wziąć udział w symulacji bitwy morskiej z XVII wieku lub zobaczyć twierdzę w różnych fazach rozwoju.
Grupy rekonstrukcyjne i wydarzenia historyczne
Twierdza słynie z widowiskowych imprez, takich jak festiwal „Wisłoujście 1628”. Wówczas mury ożywają dzięki grupom rekonstrukcyjnym.
Regularnie odbywają się iscenizacje bitew z użyciem czarnego prochu, pokazy musztry pikinierów i warsztaty dawnego rzemiosła.
Rewitalizacja i konserwacja zabytku
Lata 2020–2024 to okres bezprecedensowych inwestycji, które uratowały obiekt przed degradacją.
Prace renowacyjne w latach 2020–2024
Program rewitalizacji o wartości ok. 30 milionów złotych objął:
Stabilizację Muru Północnego przy użyciu pali CFA (ochrona przed zawaleniem do fosy).
Rewaloryzację domków oficerskich (odtworzenie stolarki i kolorystyki).
Adaptację zrujnowanych budynków na Szańcu Wschodnim.
Hydroizolację murów Fortu Carré.
Projekt Archeobalt i wsparcie unijne
Sukces był możliwy dzięki funduszom unijnym, m.in. z projektu „ArchaeoBalt” (Interreg Południowy Bałtyk). Środki te pozwoliły na promocję „zielonego” i „błękitnego” dziedzictwa oraz adaptację przestrzeni wystawienniczych.
Rola Muzeum Gdańska jako zarządcy twierdzy
Muzeum Gdańska zarządza obiektem od 1974 roku, łącząc funkcję ochronną z turystyczną. Instytucja prowadzi również intensywną działalność naukową, publikując wyniki badań nad fortyfikacjami.
Badania i odkrycia archeologiczne
Prace budowlane były ściśle połączone z archeologią, co przyniosło sensacyjne odkrycia.
Prace archeologiczne prowadzone od lat 70.
Choć pierwsze badania prowadzono w latach 70., to dopiero użycie nowoczesnych metod (skaning laserowy, badania architektoniczne) po roku 2000 pozwoliło na pełne zrozumienie struktury obiektu.
Znaleziska i ich znaczenie dla historii twierdzy
Do najważniejszych odkryć należą:
Ukryta Brama wjazdowa od strony Martwej Wisły (z XVI w.).
Relikty torów kolejki wąskotorowej do transportu amunicji.
Graffiti z 1806 roku pod Koszarami Napoleońskimi.
Sekcje niemieckich U-Bootów (zdeponowane na terenie muzeum, pochodzące ze stoczni).
Ochrona przyrody i nietoperze w twierdzy
Twierdza to także cenny przyrodniczo obszar chroniony.
Obszar Natura 2000 i zimowisko nietoperzy
Obiekt znajduje się w sieci Natura 2000. Specyficzny mikroklimat podziemi (stała temperatura i wilgotność) czyni z twierdzy jedno z najważniejszych zimowisk nietoperzy w Polsce Północnej. Zimuje tu ponad 300 osobników, w tym rzadki nocek łydkowłosy.
Znaczenie przyrodnicze i działania ochronne
Ochrona hibernujących ssaków jest priorytetem, dlatego w okresie zimowym (październik–kwiecień) podziemia są zamknięte dla turystów.
Wybudzenie nietoperza zimą grozi jego śmiercią z wycieńczenia. Na wałach występują również rzadkie rośliny słonolubne (halofilne)
Znaczenie kulturowe i współczesne wydarzenia
Dziś Twierdza Wisłoujście to nie tylko muzeum, ale tętniące życiem centrum kultury.
Festiwal Wisłoujście i inne imprezy kulturalne
Obiekt jest areną dla Wisłoujście Festival – jednego z najważniejszych festiwali muzyki elektronicznej w Polsce.
Surowe, renesansowe mury w połączeniu z nowoczesną muzyką i światłem tworzą niepowtarzalny klimat, przyciągając tysiące młodych ludzi.
Wisłoujscie - czyli oblężenie twierdzy przez miłośników muzyki trance i rave
Teraz już wiesz że "Wisłoujście" to nie tylko nazwa miejsca o historycznym znaczeniu. Dziś, to również synonim innowacyjnego festiwalu muzyki elektronicznej, który jest owocem współpracy dwóch gigantów polskiej sceny muzycznej – agencji Follow The Step oraz legendarnego Sopockiego klubu Sfinks700. W tym roku odbyła się już szósta edycja tej kultowej imprezy.
Klub Sfinks700, zlokalizowany w Sopocie, jest kontynuatorem tradycji kultowego Sfinksa, który zagościł w sercach wielu miłośników muzyki w latach 90 i 2000. Właśnie w tym miejscu, gdzie kiedyś rozbrzmiewały dźwięki tamtych lat, Sfinks700 uprawia swoją kulturotwórczą misję.
Jest to nie tylko ikona na muzycznej mapie Pomorza, ale również jedna z najbardziej rozpoznawalnych klubowych marek w całej Polsce.
Połączenie muzycznej wizji i doświadczenia Sfinks700 Sopot z innowacyjnym podejściem agencji Follow The Step zaowocowało czymś naprawdę wyjątkowym.
Festiwalem Wisłoujście, który stał się platformą, na której światło dzienne ujrzały liczne talenty krajowej sceny elektronicznej. Wyjątkowy, bo skupiony wyłącznie na polskich artystach, festiwal przyciąga uwagę nie tylko lokalnej publiczności, ale także miłośników elektroniki z całego kraju jak i europy.
Edukacja historyczna i działalność muzealna
Misją muzeum jest edukacja przez doświadczenie. Programy dla szkół, warsztaty archeologiczne i łączenie tradycji z technologią (VR) sprawiają, że Twierdza Wisłoujście skutecznie buduje tożsamość historyczną i morską regionu, będąc miejscem otwartym i inspirującym.
Twierdza Wisłoujście – FAQ i Najczęściej Zadawane Pytania
Poniżej znajdziesz zbiór kluczowych informacji dotyczących zwiedzania, historii i funkcjonowania Twierdzy Wisłoujście w Gdańsku. Sekcja ta odpowiada na najczęstsze wątpliwości turystów planujących wizytę w tym unikatowym zabytku.
Gdzie dokładnie znajduje się Twierdza Wisłoujście? Twierdza położona jest w Gdańsku przy ulicy Stara Twierdza 1, na historycznym prawym brzegu Martwej Wisły, w sąsiedztwie terenów stoczniowych.
W jakich miesiącach można zwiedzać obiekt? Zwiedzanie możliwe jest wyłącznie w sezonie wiosenno-letnim, zazwyczaj od maja do września.
Dlaczego Twierdza jest zamknięta zimą? W okresie od października do kwietnia podziemia obiektu służą jako zimowisko nietoperzy i są objęte ścisłą ochroną w ramach strefy Natura 2000.
Ile kosztuje bilet normalny? Bilet normalny dla osoby dorosłej kosztuje 37 zł (według cennika na sezon 2024/2025).
Czy są dostępne bilety ulgowe? Tak, bilet ulgowy w cenie 26 zł przysługuje uczniom, studentom oraz seniorom.
Czy dzieci mogą wejść za darmo? Tak, dzieci do lat 7 zwiedzają Twierdzę Wisłoujście bezpłatnie.
Czy honorowana jest Karta Mieszkańca Gdańska? Tak, posiadacze Karty Mieszkańca mogą skorzystać z jednego bezpłatnego wejścia w ciągu roku, po pobraniu biletu w kasie.
Co to jest Fort Carré? To wzniesiona na planie kwadratu, czterobastionowa fortyfikacja z przełomu XVI i XVII wieku, stanowiąca główny element obronny otaczający wieżę.
Czy można wejść na wieżę twierdzy? Tak, na szczycie historycznej wieży znajduje się taras widokowy, z którego rozpościera się panorama Zatoki Gdańskiej.
Czym jest „Wieniec” w architekturze twierdzy? Wieniec to okrągła, dwukondygnacyjna fortyfikacja (basteja) z XVI wieku, otaczająca bezpośrednio wieżę, w której znajdują się zrekonstruowane domki oficerskie.
Czy w twierdzy są atrakcje multimedialne? Tak, w odnowionych Koszarach Napoleońskich dostępna jest strefa wirtualnej rzeczywistości (VR) z symulacjami historycznymi.
Czy obiekt jest dostępny dla osób na wózkach inwalidzkich? Dostępność jest ograniczona ze względu na historyczny charakter budowli (schody, nierówne bruki, wały ziemne), choć część wystaw na poziomie gruntu może być dostępna.
Jakie zwierzęta są chronione na terenie twierdzy? Twierdza jest jednym z najważniejszych zimowisk nietoperzy w Polsce Północnej, w tym rzadkiego gatunku nocka łydkowłosego.
Co znajduje się na wystawie „Od Batorego do Gromu”? Wystawa ta łączy historię dawnej wojskowości gdańskiej z tradycjami współczesnej jednostki specjalnej GROM, prezentując uzbrojenie i pamiątki.
Czy na terenie twierdzy odbywają się imprezy plenerowe? Tak, organizowane są festiwale historyczne z rekonstrukcjami bitew (np. „Wisłoujście 1628”) oraz wydarzenia muzyczne, takie jak Wisłoujście Festival.
Czy można zobaczyć wnętrza domów oficerskich? Tak, w ramach trasy zwiedzania udostępniono zrekonstruowane wnętrza Domu Komendanta, ukazujące życie codzienne w dawnej twierdzy.
Co to są Koszary Napoleońskie? To podłużny budynek na Szańcu Wschodnim, który pełnił funkcje koszarowe, a obecnie mieści Centrum Archeologiczno-Turystyczne.
Ile czasu warto przeznaczyć na zwiedzanie? Na spokojne obejście całego kompleksu, w tym wieży, bastionów i wystaw, warto zarezerwować od 60 do 90 minut.
Czy na terenie obiektu można robić zdjęcia? Tak, fotografowanie do celów prywatnych jest dozwolone i bezpłatne.
Czy do twierdzy można dojechać samochodem? Tak, w pobliżu obiektu znajdują się miejsca parkingowe, choć dojazd prowadzi przez tereny przemysłowe.
Jakie są początki Twierdzy Wisłoujście? Początki Twierdzy Wisłoujście sięgają czasów krzyżackich, jednak najstarszą budowlą twierdzy jest murowana wieża z 1482 roku, wokół której Twierdza Wisłoujście zbudowanazostała w kolejnych stuleciach.
Czy Twierdza Wisłoujście to twierdza morska? Tak, jest to jedyna nowożytna twierdza morska w Polsce, a fortyfikacje Wisłoujścia przez wieki chroniły wejście do portu od strony Bałtyku.
Jak wygląda zwiedzanie twierdzy i jej wnętrz? Zwiedzanie Twierdzy Wisłoujście obejmuje spacer po bastionach oraz wewnątrz Twierdzy Wisłoujście, gdzie można zobaczyć m.in. krużganki Twierdzy Wisłoujście(zabudowę przy Wieńcu), które odrestaurowano dzięki zakresowi prac wewnątrz twierdzy.
Czym były Szańce Wschodni i Zachodni? System obronny tworzyły dawniej Szańce Wschodni i Zachodni, jednak do dziś zachował się głównie Szaniec Wschodni, gdzie na terenie Szańca Wschodniego powstały obecnie nowe przestrzenie wystawiennicze.
Czy Twierdza Wisłoujście jest oddziałem muzeum? Tak, ta zabytkowa Gdańska Twierdza funkcjonuje jako Oddział Muzeum Gdańska (dawniej znane jako Muzeum Historyczne Miasta Gdańska lub Muzeum Historii Miasta).
Jaka była rola Napoleona w historii twierdzy? Historia Twierdzy Wisłoujście jest silnie związana z epoką napoleońską – Twierdzę Wisłoujście Napoleon docenił strategicznie, a dzięki zleconym przez Francuzów pracom fortyfikacyjnym Twierdza Wisłoujście zyskała nowoczesne szańce.
Co Twierdza Wisłoujście posiada w swoich zbiorach? Jako Muzeum Gdańska Twierdza pełni funkcję edukacyjną, a Twierdza Wisłoujście gromadzi liczne zabytki archeologiczne i militarne odkryte podczas prac renowacyjnych.
Jak dojechać do twierdzy komunikacją? Planując zwiedzanie twierdzy, warto sprawdzić dojazd do Twierdzy Wisłoujście komunikacją miejską (autobusy) lub sezonowym tramwajem wodnym, co ułatwia dostęp mimo specyficznej lokalizacji Twierdzy Wisłoujście.
Jak wyglądała załoga twierdzy? Liczna załoga twierdzy stacjonowała zarówno w kazamatach, jak i na terenie szańca, a życie codzienne załogi Twierdzy Wisłoujście koncentrowało się wokół Domu Komendanta i koszar.
Co wyróżnia system obronny fortyfikacji twierdzy? Unikalny charakter nadaje obiektowi połączenie wieży z bastionami, dzięki czemu potencjał obronny fortyfikacji twierdzy był niezwykle wysoki, a Twierdza zostałauznana za trudną do zdobycia; same tereny Wisłoujścia zostały ukształtowane tak, by wspierać obronę.
Czy są inne nazwy instytucji zarządzającej? Obiektem zarządza Muzeum Gdańska, które dba o to, by Twierdza Wisłoujście oraz jej otoczenie były właściwie zakonserwowane.
Gdzie sprawdzić godziny otwarcia? Aktualne godziny otwarcia Twierdzy Wisłoujście najlepiej weryfikować bezpośrednio na stronie Muzeum Gdańska, zwłaszcza przed planowanym przyjazdem poza sezonem letnim.
