Günter Grass – życie, twórczość i dziedzictwo niemieckiego noblisty
- Damian Brzeski
- 2 dni temu
- 9 minut(y) czytania
Günter Grass to postać, której nie da się zamknąć w jednej szufladce – noblista, sumienie narodu i „trudny” syn Gdańska.
Jego twórczość to nieustanna podróż przez mroczne zakamarki historii, gdzie realizm magiczny splata się z brutalną prawdą o winie i pamięci. Poznaj historię człowieka, który dał światu Oskara Matzeratha i na zawsze zmienił literacką mapę Europy.
Kim był Gunter Grass?
Mówiąc o Grassie, rzadko używamy prostych definicji. To nie tylko pisarz czy rzeźbiarz, ale przede wszystkim wybitny artysta pogranicza, który z peryferyjnego Wrzeszcza uczynił centrum literackiego wszechświata.
Jego „czarne, swawolne bajeczki” odsłoniły zapomnianą twarz historii, a on sam stał się dla wielu moralnym kompasem, choć nierzadko z pękniętą szybką.
Pisarz przez całe życie uprawiał specyficzne „chodzenie rakiem” – patrzenie wstecz, by móc postawić krok naprzód i rozdrapać zabliźnione rany zbiorowej pamięci.
Biografia Güntera Grassa
Życiorys noblisty to gotowy scenariusz na film, pełen zwrotów akcji, bolesnych tajemnic i skomplikowanych relacji. Aby zrozumieć jego literaturę, musimy najpierw przyjrzeć się drodze, którą przebył – od małego sklepu we Wrzeszczu po światowe salony.
Dzieciństwo i młodość w Wolnym Mieście Gdańsku
Urodził się 16 października 1927 roku w rzeczywistości, która już nie istnieje – w Wolnym Mieście Gdańsku.
Wychowywał się przy ulicy Labesweg 13 (dziś Lelewela), gdzie w sklepie kolonialnym rodziców, wśród zapachu nafty i egzotycznych przypraw, chłonął atmosferę wielokulturowego tygla.
Jego pochodzenie było tego najlepszym dowodem: ojciec – niemiecki protestant, matka – Kaszubka i katoliczką.
To właśnie to napięcie między tożsamościami ukształtowało młodego Güntera, ucznia Conradinum we Wrzeszczu, który później przelał te doświadczenia na karty swoich powieści.
Służba w Waffen-SS i późniejsze wyznanie winy
Przez dekady biografie milczały o jednym, kluczowym fakcie, podając wersję o służbie pomocniczej. Dopiero w 2006 roku, w głośnym „Przy obieraniu cebuli”, pisarz zrzucił bombę: jako 17-latek trafił do 10. Dywizji Pancernej SS „Frundsberg”.
Tłumaczył to młodzieńczą chęcią ucieczki z dusznego domu i wpływem propagandy, która malowała SS w elitarnych barwach.
To wyznanie wstrząsnęło opinią publiczną, stawiając pod znakiem zapytania moralny autorytet kogoś, kto przez lata rozliczał innych z nazistowskiej przeszłości.
Życie prywatne i związki rodzinne
Prywatnie Grass budował relacje równie intensywne, co jego proza. Jego życie rodzinne było skomplikowane i wielowątkowe:
Pierwsze małżeństwo (1954–1978): Z tancerką Anną Schwarz, z którą miał czworo dzieci (bliźniaki Franza i Raoula, Laurę oraz Brunona).
Związki nieformalne: W okresach separacji został ojcem dwóch córek (Helene i Nele) z dwóch różnych związków.
Drugie małżeństwo (od 1979): Związał się z organistką Ute Grunert, która wniosła do rodziny dwóch synów z poprzedniego małżeństwa.
W efekcie powstała fascynująca, wielodzietna struktura „patchworkowa” – łącznie ośmioro dzieci – która stała się później inspiracją dla powieści „Skrzynka”.
Gdańsk jako idealna przestrzeń twórcza
Dla Grassa Gdańsk nigdy nie był jedynie tłem wydarzeń. Miasto funkcjonuje w jego prozie jako pełnoprawny, kapryśny bohater, który żyje, oddycha i kształtuje losy mieszkańców.
Miasto dzieciństwa i inspiracja literacka
Z niesamowitą precyzją odtwarzał on topografię Wrzeszcza, prowadząc czytelnika od cmentarza na Zaspie aż po portowe nabrzeża.
To przestrzeń graniczna, gdzie żywioł polski ścierał się z niemieckim i kaszubskim, tworząc unikalny klimat sprzyjający grotesce.
Właśnie w tym tyglu rodził się grassowski realizm magiczny, w którym zwykły sklep kolonialny stawał się centrum wszechświata.
Pomnik Güntera Grassa i jego symbolika
Jeśli odwiedzisz gdański Wrzeszcz, na Placu Wybickiego natkniesz się na niezwykłą ławeczkę, której historia jest równie ciekawa co sama rzeźba:
Rok 2002: Odsłonięto samą rzeźbę Oskara Matzeratha z bębenkiem. Figura pisarza trafiła do magazynu, zgodnie z jego życzeniem, by postawić ją dopiero po śmierci.
Rok 2015: Rok po odejściu noblisty, figurę Grassa z fajką „dosadzono” do Oskara.
Otoczenie: Pisarz ma na kolanach księgę ze ślimakiem, a obok znajduje się fontanna z figurą Tulli Pokriefke.
Honorowe obywatelstwo i relacje z Gdańskiem
Relacja pisarza z rodzinnym miastem nie zawsze była usłana różami. Choć w 1993 roku otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Gdańska, gest ten był aktem trudnego pojednania.
Kontrowersje powróciły ze zdwojoną siłą po ujawnieniu jego służby w SS, kiedy to nawet Lech Wałęsa groził oddaniem swojego paszportu.
Mimo tych burz, Grass pozostał dla gdańszczan symbolem odzyskiwania pamięci o wielokulturowej przeszłości tego miejsca.
Trylogia gdańska – najważniejsze dzieło Grassa
To właśnie ten cykl powieściowy zdefiniował Grassa jako twórcę światowego formatu. Trylogia to mistrzowskie studium upadku, winy i utraty małej ojczyzny.
Tytuł i rok wydania | Główny bohater | Symbolika i znaczenie |
Blaszany bębenek (1959) | Oskar Matzerath | Bębenek jako narzędzie buntu przeciw dorosłym i rodzącemu się nazizmowi. Oskar to perspektywa "z podłogi". |
Kot i mysz(1961) | Joachim Mahlke | Jabłko Adama ("mysz") jako kompleks, który bohater próbuje ukryć za maską heroizmu i wojennymi odznaczeniami. |
Psie lata (1963) | Walter Matern i Eduard Amsel | Pies Prinz (ulubieniec Hitlera) jako metafora winy, od której nie da się uciec, ścigająca bohaterów po wojnie. |
Blaszany bębenek i postać Oskara Matzeratha
Debiut był jak uderzenie pioruna. Oskar Matzerath, chłopiec, który w dniu trzecich urodzin decyduje się przestać rosnąć, to jeden z najbardziej niezwykłych narratorów w historii literatury.
Z perspektywy „podłogi” demaskuje on hipokryzję dorosłych. Jego głos zdolny kruszyć szkło jest niszczycielską siłą wymierzoną w fałszywe fasady mieszczańskiego świata.
Kot i mysz – młodość w cieniu nazizmu
W tej noweli Grass zabiera nas z powrotem do Wrzeszcza, by opowiedzieć o Joachimie Mahlke.
Dramat rozgrywa się na wraku polskiego trałowca, który staje się ostatnim azylem chłopca próbującego uciec przed presją społeczeństwa („kota”) polującego na jego inność.
Psie lata – wojna i tożsamość niemiecko-kaszubska
Zwieńczenie trylogii to opowieść o skomplikowanej przyjaźni Niemca i pół-Żyda. Tytułowe „psie lata” odnoszą się do mrocznej epoki nazizmu, a historia pokazuje, że niezależnie od tego, jak szybko próbujemy biec, przeszłość zawsze nas dogoni.
Inne ważne utwory literackie
Choć Trylogia Gdańska jest najbardziej znana, dorobek Grassa to znacznie więcej. Pisarz nie bał się eksperymentować z formą i poruszać tematów, o których inni woleli milczeć.
Idąc rakiem – tragedia Wilhelma Gustloffa
Nowela z 2002 roku, „Im Krebsgang”, to odważne podjęcie tematu tragedii statku „Wilhelm Gustloff”.
Grass pokazuje tu mechanizm przemilczania własnych cierpień przez pokolenie sprawców, co paradoksalnie otworzyło drogę do zawłaszczenia historii przez ruchy skrajnie prawicowe.
Moje stulecie – historia XX wieku w 100 opowiadaniach
Wyobraź sobie mozaikę złożoną ze stu opowiadań – po jednym na każdy rok minionego stulecia. W tym zbiorze Grass oddaje głos robotnikom, żołnierzom i intelektualistom, tworząc subiektywną kronikę epoki wojen, postępu, ale i moralnego upadku.
Turbot – baśniowa krytyka patriarchatu
W tej monumentalnej powieści pisarz sięga po baśniową konwencję. Gadająca ryba, tytułowy Turbot, przez wieki wspiera patriarchat, by w końcu stanąć przed trybunałem feministek.
Historia jest tu opowiedziana przez pryzmat kuchni i dziewięciu kucharek, co czyni z jedzenia alternatywne centrum dziejów.
Spotkanie w Telgte – alegoria Grupy 47
W „Spotkaniu w Telgte” Grass tworzy alegorię powojennej Grupy 47, przenosząc akcję w czasy wojny trzydziestoletniej.
Poeci spotykają się w małym miasteczku, by ratować język i literaturę w obliczu upadku kraju – podobnie jak niemieccy pisarze po 1945 roku.
Skrzynka i inne późne powieści
„Skrzynka” to intymny powrót do spraw rodzinnych. Narracja powierzona dzieciom pisarza krąży wokół starego aparatu fotograficznego, który potrafi uchwycić nie to, co jest, ale to, co było lub dopiero nadejdzie – piękny symbol siły wyobraźni.
Eseje i publicystyka Güntera Grassa
Grass nigdy nie był pisarzem zamkniętym w wieży z kości słoniowej. Jego głos, często kontrowersyjny, głośno rozbrzmiewał w debatach publicznych, drażniąc i prowokując do myślenia.
Przy obieraniu cebuli – autobiografia i rozliczenie z przeszłością
Metafora obierania cebuli, która wyciska łzy przy odsłanianiu kolejnych warstw, posłużyła pisarzowi do pracy z własną pamięcią.
To właśnie w tym tomie wspomnień dokonał on spowiedzi z młodzieńczej fascynacji nazizmem – akt odwagi, ale i ostatecznego zrzucenia maski.
Co musi zostać powiedziane – kontrowersyjny głos w sprawie Izraela
W 2012 roku wiersz krytykujący politykę Niemiec i Izraela wywołał międzynarodowy skandal, kończący się uznaniem pisarza za persona non grata w Izraelu.
Grass bronił się, wskazując na prawo do krytyki rządów, jednak oskarżenia o odwracanie ról ofiara-kat położyły się cieniem na jego wizerunku.
Grimms Wörter i Z dziennika ślimaka – refleksje o języku i polityce
Warto wspomnieć o dwóch kluczowych pozycjach eseistycznych:
Z dziennika ślimaka: Ślimak staje się symbolem powolnego, ale koniecznego postępu w demokracji.
Grimms Wörter: Wyznanie miłości do języka niemieckiego, przeplatane historią braci Grimm i biografią autora.
Nagroda Nobla i inne wyróżnienia
Ukoronowaniem jego drogi twórczej był rok 1999, kiedy oczy całego literackiego świata zwróciły się na Sztokholm.
Literacka Nagroda Nobla w 1999 roku
Akademia przyznała mu nagrodę za to, że jego „swawolne czarne bajeczki portretują zapomnianą twarz historii”. Było to nie tylko docenienie kunsztu literackiego, ale i potwierdzenie jego statusu jako najważniejszego niemieckiego pisarza drugiej połowy XX wieku.
Znaczenie nagrody dla recepcji twórczości Grassa
Nobel dla Grassa miał wymiar symboliczny – zamknął wiek XX w literaturze i podkreślił wagę rozrachunku z przeszłością (Vergangenheitsbewältigung).
Nagroda Nobla wzmocniła również pozycję literatury pogranicza, udowadniając, że historie z Gdańska mają wymiar uniwersalny.
Grass jako artysta i działacz społeczny
Ale Günter Grass to nie tylko słowo pisane. Był artystą totalnym, dla którego dłuto i pędzel były równie ważne jak pióro, a zaangażowanie społeczne stanowiło obywatelski obowiązek.
Rzeźbiarz, grafik i założyciel fundacji im. Daniela Chodowieckiego
Często sam projektował okładki swoich książek, a motywy ryb, szczurów czy ślimaków stały się jego wizualną sygnaturą.
W 1992 roku założył Fundację im. Daniela Chodowieckiego, wspierającą współpracę artystów polskich i niemieckich, nawiązując do gdańskiego grafika z XVIII wieku jako patrona kulturowej symbiozy.
Zaangażowanie polityczne i współpraca z SPD
Jako „obywatel zabierający głos”, w latach 60. i 70. aktywnie wspierał SPD i Willy’ego Brandta. Był gorącym orędownikiem Ostpolitik – polityki zbliżenia z Polską i uznania granicy na Odrze i Nysie.
Rola w niemieckim rozliczeniu z przeszłością (Vergangenheitsbewältigung)
Jego twórczość stała się fundamentem moralnym nowej Europy. Grass dosłownie „wybębnił” to, co pokolenie jego rodziców chciało ukryć pod dywanem milczenia.
Mimo kontrowersji, jego wkład w budowanie społeczeństwa obywatelskiego pozostaje nie do przecenienia.
Dziedzictwo Güntera Grassa
Pisarz odszedł, ale jego dzieło żyje własnym życiem – w muzeach, na ekranach kin i w umysłach kolejnych pokoleń czytelników.
Gunter Grass House w Lubece – muzeum i archiwum
W Lubece, gdzie spędził ostatnie lata, funkcjonuje Günter Grass-Haus. To nowoczesne centrum, gdzie można nie tylko zobaczyć rękopisy, ale dosłownie wejść w świat jego wyobraźni dzięki technologii VR.
Adaptacje filmowe, w tym Blaszany bębenek Volkera Schlöndorffa
Kino wielokrotnie sięgało po prozę Grassa. Do najważniejszych ekranizacji należą:
Blaszany bębenek (1979): Reż. Volker Schlöndorff (Oscar i Złota Palma).
Wróżby kumaka (2005): Reż. Robert Gliński (z Krystyną Jandą).
Kot i mysz (1967): Reż. Hansjürgen Pohland.
Wpływ na literaturę niemiecką i europejską po 1945 roku
Grass uwolnił język niemiecki od sztywnego patosu, wprowadzając do niego zmysłowość i plebejskość. Jego wpływ widać w twórczości takich gigantów jak Salman Rushdie czy John Irving.
I co najważniejsze – udowodnił, że lokalna tożsamość może być kluczem do zrozumienia uniwersalnych prawd o człowieku.
FAQ- Najczęściej zadawane pytania o życie i twórczość Güntera Grassa
Poniżej znajdziesz zwięzłe odpowiedzi na kluczowe pytania dotyczące niemieckiego noblisty, jego skomplikowanej biografii oraz związków z Gdańskiem.
Kim był Günter Grass?: To wybitny niemiecki pisarz, laureat Nagrody Nobla, rzeźbiarz i grafik, urodzony w Gdańsku, znany z poruszania trudnych tematów historycznych.
Za co Günter Grass otrzymał Nagrodę Nobla?: Otrzymał ją w 1999 roku za całokształt twórczości, a w uzasadnieniu podano, że jego „swawolne czarne bajeczki portretują zapomnianą twarz historii”.
Jakie są najważniejsze książki Grassa?: Do jego najsłynniejszych dzieł należą Blaszany bębenek, Kot i mysz, Psie lata (Trylogia Gdańska) oraz Idąc rakiem.
Czy Günter Grass służył w SS?: Tak, w 2006 roku w autobiografii Przy obieraniu cebuli wyznał, że jako 17-latek został powołany do 10. Dywizji Pancernej SS „Frundsberg”.
Co składa się na Trylogię Gdańską?: Jest to cykl trzech utworów osadzonych w Gdańsku: powieść Blaszany bębenek, nowela Kot i mysz oraz powieść Psie lata.
Gdzie w Gdańsku mieszkał Günter Grass?: Pisarz wychowywał się w dzielnicy Wrzeszcz (dawniej Langfuhr) przy ulicy Labesweg 13, czyli obecnej ulicy Lelewela.
Kim jest Oskar Matzerath?: To główny bohater Blaszanego bębenka, chłopiec, który w dniu trzecich urodzin postanowił przestać rosnąć, by nie uczestniczyć w świecie dorosłych.
Gdzie znajduje się pomnik Güntera Grassa?: Pomnik w formie ławeczki z pisarzem i Oskarem Matzerathem znajduje się na Placu Wybickiego w gdańskim Wrzeszczu.
Jakie były związki Grassa z Polską?: Urodził się w Gdańsku, jego matka była Kaszubką, a on sam politycznie wspierał pojednanie polsko-niemieckie i uznanie granicy na Odrze i Nysie.
Dlaczego Grass był krytykowany w Izraelu?: W 2012 roku opublikował wiersz krytykujący politykę Izraela wobec Iranu, za co został uznany w tym kraju za persona non grata.
Czy Grass był honorowym obywatelem Gdańska?: Tak, tytuł ten nadano mu w 1993 roku, choć po ujawnieniu jego służby w SS w 2006 roku wywołało to ponowne kontrowersje.
Czym zajmował się Grass poza literaturą?: Był aktywnym artystą plastykiem; tworzył grafiki, rzeźby i często samodzielnie projektował okładki swoich książek.
O czym opowiada książka Idąc rakiem?: Utwór ten porusza temat zatopienia statku „Wilhelm Gustloff” i jest próbą zmierzenia się z tematem niemieckich ofiar wojny.
Co oznacza pojęcie „chodzenie rakiem” u Grassa?: To metafora patrzenia wstecz i analizowania przeszłości, co jest niezbędne, aby zrozumieć teraźniejszość i iść naprzód.
Gdzie można zobaczyć rękopisy i prace plastyczne Grassa?: Największe zbiory znajdują się w Domu Güntera Grassa (Günter Grass-Haus) w Lubece.
Kiedy i gdzie zmarł Günter Grass?: Pisarz zmarł 13 kwietnia 2015 roku w Lubece w wieku 87 lat.
Komentarze